Telefon pilinin içinde ne var, nereden geldi, bitince nereye gider?

Sayılarla

• 1991lityum iyon pil satışa çıktı
• 2019Nobel Kimya Ödülü

Beş durakta

1. 1

   Atomları nerede doğdu?

   Lityum, Büyük Patlama'nın ilk dakikalarında hidrojen ve helyumla birlikte oluşan elementlerden biridir; bugünkü lityumun bir kısmı oradan, bir kısmı kozmik ışınların ve bazı yıldız patlamalarının ürünüdür. Pilin kobaltı ve bakırı büyük yıldızlarda ve yıldız patlamalarında, grafitindeki karbon yıldızlarda doğdu.

2. 2

   Doğa onu nasıl hazırladı?

   Lityum suda kolay çözünür; bu yüzden bugün çoğunlukla Şili, Arjantin ve Bolivya'daki tuz düzlüklerinin altındaki tuzlu sulardan ya da spodumen gibi minerallerden elde edilir. Kobalt genellikle bakır ve nikel madenciliğinin yan ürünüdür; dünyadaki kobaltın büyük kısmı Kongo Demokratik Cumhuriyeti ve Zambiya'daki bakır kuşağından çıkar.

3. 3

   İnsan ne yaptı?

   1970'lerde Stanley Whittingham ilk şarj edilebilir lityum pili yaptı; John Goodenough 1980'de lityum kobalt oksitten daha güçlü bir elektrot geliştirdi; Akira Yoshino 1985'te bugünkü lityum iyon pilin ilk örneğini yaptı. Pil 1991'de satışa çıktı. Üçü 2019'da Nobel Kimya Ödülü'nü paylaştı.

4. 4

   Kullanınca ne oluyor?

   Şarj ederken prizdeki elektrik, lityum iyonlarını grafit katmanlarının arasına iter. Telefonu kullanırken iyonlar öbür uca geri döner, elektronlar da devreden geçerek telefonu çalıştırır. Lityum atomları tükenmez, yalnızca gidip gelir; ama her döngüde küçük kayıplar olur ve pil yıllar içinde zayıflar.

5. 5

   Sonra nereye gidiyor?

   Biten pil çöpe atılmamalıdır: ezilir ya da delinirse alev alabilir. Pil toplama kutularına bırakılan piller geri dönüşüm tesislerinde parçalanır; kobalt, nikel, bakır ve lityum gibi metaller geri kazanılıp yeni ürünlerde kullanılabilir.