Küçücük bir parçacıktan buraya nasıl geldik?

Büyük Patlama

Evren son derece sıcak ve yoğun bir hâlden genişlemeye başladı. Uzayın bir noktasında bir patlama olmadı; uzayın kendisi genişlemeye başladı. Henüz atom yoktu: yalnızca enerji ve temel parçacıklar vardı.

Kuarklar birleşiyor

Evren biraz soğuyunca kuarklar üçerli gruplar hâlinde birleşip proton ve nötronları oluşturdu. Bir proton iki “yukarı” ve bir “aşağı” kuarktan oluşur; onları gluon denen parçacıklar bir arada tutar.

Senin atomlarınBedenindeki hidrojen atomlarının çekirdeği tek bir protondur. O protonlar tam bu anda oluştu: bir yanınla 13,8 milyar yaşındasın.

İlk atom çekirdekleri

Proton ve nötronlar kaynaşıp ilk çekirdekleri yaptı: kütlece yaklaşık %75 hidrojen, %25 helyum ve çok az lityum. Evren hızla soğuduğu için bu üretim 20 dakika kadar sürdü. Daha ağır elementler için yıldızları beklemek gerekecekti.

İlk atomlar ve ilk ışık

Evren yaklaşık 3.000 kelvine (2.700 °C) kadar soğuyunca elektronlar çekirdeklere bağlanabildi ve ilk gerçek atomlar oluştu. Işık artık serbestçe yol alabiliyordu. O ilk ışığı bugün hâlâ “kozmik mikrodalga arka plan ışıması” olarak ölçüyoruz; evrenin yaşı da bu ölçümlerden hesaplanıyor.

İlk yıldızlar yanıyor

Kütle çekimi hidrojen ve helyum bulutlarını sıkıştırdı. Merkezleri milyonlarca dereceye ulaşınca çekirdek kaynaşması başladı ve ilk yıldızlar yandı. Yıldızlar birer element fabrikasıdır: hidrojeni helyuma, helyumu karbon ve oksijene, en büyükleri de demire kadar daha ağır elementlere dönüştürür.

Samanyolu şekilleniyor

Gaz bulutları ve küçük galaksiler birleşerek bizim galaksimizi oluşturdu. Samanyolu'nun en yaşlı yıldızları neredeyse evren kadar yaşlı. Bugün içinde 100 milyardan fazla yıldız var ve Güneş bunlardan yalnızca biri.

Yıldızlar ölüyor, elementler saçılıyor

Büyük bir yıldızın çekirdeği sonunda demirle dolar. Demirden kaynaşmayla enerji elde edilemez; çekirdek çöker ve yıldız süpernova olarak patlar. Patlama, yıldızın ürettiği karbonu, oksijeni, kalsiyumu ve demiri uzaya saçar. Altın ve platin gibi çok ağır elementlerin büyük kısmı ise büyük olasılıkla nötron yıldızlarının çarpışmasında oluşur.

Senin atomlarınKanındaki demir, kemiklerindeki kalsiyum ve soluduğun oksijen, Güneş doğmadan önce yaşayıp ölen yıldızların içinde yapıldı. “Yıldız tozuyuz” sözü mecaz değil.

Güneş doğuyor

Önceki yıldız kuşaklarının artıklarıyla zenginleşmiş bir gaz ve toz bulutu kendi ağırlığıyla çöktü. Merkezde Güneş tutuştu; çevresinde dönen diskte toz taneleri birbirine yapışarak gezegenlerin tohumlarını oluşturdu. Göktaşlarındaki izler, yakındaki bir süpernovanın bu çöküşü tetiklemiş olabileceğini düşündürüyor.

Dünya oluşuyor

Kaya ve metal parçaları on milyonlarca yıl boyunca çarpışıp birleşti. Genç Dünya büyük ölçüde erimiş hâldeydi: ağır olan demir ve nikel merkeze çöküp çekirdeği, hafif kayalar üstte mantoyu ve kabuğu oluşturdu. Dünya'nın kütlesinin yaklaşık üçte biri demirdir, ama çoğu yaklaşık 2.900 km derinde başlayan çekirdektedir.

Ay'ın doğuşu

En güçlü açıklamaya göre Mars büyüklüğünde bir gök cismi (Theia) genç Dünya'ya çarptı. Saçılan malzeme Dünya'nın çevresinde toplanarak Ay'ı oluşturdu.

İlk okyanuslar

Dünya soğudukça su buharı yoğunlaşıp yağmur olarak yağdı ve okyanuslar oluştu. Avustralya'da bulunan 4,4 milyar yıllık zirkon kristalleri, o dönemde sıvı su bulunduğunu düşündürüyor. Suyun bir kısmı Dünya'yı oluşturan kayaların içinden, bir kısmı göktaşlarıyla gelmiş olabilir; oranlar hâlâ tartışılıyor.

İlk canlılar

Okyanuslarda kendini kopyalayabilen moleküller, zarla çevrili ilk hücrelere dönüştü. Bunun tam olarak nasıl olduğu bilimin hâlâ çözmeye çalıştığı en büyük sorulardan biri. Kesin izler 3,5 milyar yıl öncesine ait; daha eski olası izler de var. Bilinen şu: Bugün yaşayan bütün canlılar, insanlar, ağaçlar, mantarlar ve bakteriler, ortak bir atanın soyundan gelir.

Senin atomlarınCanlıları yapan atomlar özel değil: karbon, hidrojen, oksijen, azot... Özel olan, bu atomların kendini kopyalayan bir düzene girmesi.

Büyük Oksijenlenme

Siyanobakteriler güneş ışığıyla suyu parçalayıp atık olarak oksijen bıraktı (fotosentez). Yaklaşık 2,4 milyar yıl önce oksijen havada birikmeye başladı. Bu birçok canlı için zehirliydi; ama ileride hayvanların nefes alacağı atmosferi hazırladı.

Demir madenleri oluşuyor

Eski okyanuslarda çözünmüş hâlde bol demir vardı. Canlıların ürettiği oksijen bu demirle birleşince demir oksit, yani pas oluştu ve deniz tabanına çöktü. Kat kat biriken bu tabakalar bugün “bantlı demir formasyonu” adıyla dünyanın en önemli demir cevheri kaynaklarıdır. Yani demir madenlerinin oluşmasında canlıların da payı var.

Karmaşık hücreler

Bir hücre başka bir bakteriyi içine aldı ve onu sindirmek yerine birlikte yaşamaya başladılar. İçerideki bakteri zamanla mitokondriye, yani hücrenin enerji santraline dönüştü. Mantarlar, bitkiler, hayvanlar ve sen bu tür hücrelerden yapılısın.

Kartopu Dünya

Dünya en az iki kez neredeyse ekvatora kadar buzla kaplandı. Volkanların havaya verdiği karbondioksit zamanla gezegeni yeniden ısıttı. Buzullar çekildikten kısa süre sonra ilk büyük çok hücreli canlılar ortaya çıktı.

İlk büyük canlılar

Ediyakara dönemi denizlerinde yumuşak gövdeli, yaprağa ve diske benzeyen ilk büyük çok hücreli canlılar yaşadı. Aralarında, senin de soyunun bağlı olduğu, gövdesinin sağı ve solu birbirinin aynası olan küçük kurt benzeri canlılar vardı.

Kambriyen patlaması

Jeolojik ölçekte kısa bir sürede, on milyonlarca yıl içinde, bugünkü hayvan gruplarının çoğunun ataları ortaya çıktı: gözler, kabuklar, bacaklar... Senin de dahil olduğun omurgalıların ilk akrabaları da bu denizlerde yüzüyordu.

Bitkiler karaya çıkıyor

İlk kara bitkileri yosun gibi kayaların üstünü kapladı. Kökler kayaları parçaladı, çürüyen artıklar zamanla toprağı oluşturdu ve karalar hayvanların yaşayabileceği bir yere dönüştü.

Sudan karaya

Bazı balıkların etli, güçlü yüzgeçleri zamanla bacağa dönüştü. Tiktaalik gibi geçiş canlıları sığ sularda yüzgeçleriyle kendini kaldırabiliyordu. Yüzgeçlerindeki kemiklerin dizilişi (bir kemik, iki kemik, sonra çok sayıda küçük kemik) bugün senin kolunda da aynı.

Kömür ormanları

Dev eğrelti ağaçlarından ve ağaç boyunda kibrit otlarından oluşan bataklık ormanları havadaki karbondioksiti emdi. Ölen ağaçlar suyun altında tam çürüyemeden gömüldü ve milyonlarca yıllık ısı ve basınçla kömüre dönüştü. Bu döneme “Karbonifer” denir: kömür taşıyan dönem.

Büyük Yok Oluş

Sibirya'daki dev volkanik patlamalar iklimi altüst etti. Deniz türlerinin %80'den fazlası ve karadaki türlerin büyük kısmı yok oldu: Dünya tarihinin en büyük yok oluşu. Boşalan dünyada yeni gruplar yayıldı; bunlardan biri, dinozorların da atası olan arkozorlardı.

Dinozorlar ortaya çıkıyor

Dinozorlar, arkozor denen sürüngen grubundan, iki ayağı üstünde koşan küçük ve çevik atalardan evrildi. İlk dinozorlar küçük ve hafif yapılıydı. Bacakları gövdenin altında dik durduğu için hızlı ve verimli hareket edebiliyorlardı; sonraki 160 milyon yılı aşkın sürede karaların hâkimi oldular.

Senin atomlarınSenin ataların ile dinozorların ataları yaklaşık 310 milyon yıl önce aynı hayvandı. Dinozorlar uzak kuzenlerin.

İlk memeliler

Dinozorlarla aynı dönemde, fare büyüklüğünde, kıllı ve büyük olasılıkla geceleri etkin ilk memeliler ortaya çıktı. Senin atan, dinozorların ayakları dibinde yaşayan bu küçük canlılardan biriydi.

Kuşlar: yaşayan dinozorlar

Tüylü küçük etçil dinozorların bir kolu uçmaya başladı. Arkeopteriks bu geçişin en ünlü fosili. Kuşlar dinozorların yaşayan torunlarıdır; yani dinozorlar tamamen yok olmadı, pencerenin önündeki serçe de bir dinozor.

Asteroit çarpıyor

Yaklaşık 10 km çapında bir asteroit bugünkü Meksika'daki Yukatan Yarımadası'na çarptı (Chicxulub krateri). Havaya kalkan toz ve is güneşi uzun süre kararttı. Kuşlar dışındaki bütün dinozorlar ve türlerin yaklaşık dörtte üçü yok oldu. Küçük memeliler hayatta kaldı ve boşalan dünyaya yayıldı.

İlk primatlar

Ağaçlarda yaşayan, dallara tutunan elleri ve öne bakan gözleri olan ilk primatlar ortaya çıktı. Bu özellikler bugün senin ellerinde ve gözlerinde de var: başparmağın ve derinliği görebilen gözlerin onlardan miras.

Şempanzelerle yollar ayrılıyor

Afrika'da insanların ve şempanzelerin ortak atasından iki soy ayrıldı. Şempanzeler bizim atamız değil, kuzenimiz: aynı büyük büyükanneden gelen iki farklı aile kolu.

İki ayak üstünde: Lucy

Etiyopya'da bulunan “Lucy” (Australopithecus afarensis), iki ayağı üstünde yürüyen ama beyni hâlâ şempanze beyni büyüklüğünde olan bir akrabamızdı. İki ayak üstünde yürümek, beyinlerimiz büyümeden çok önce başladı.

Ateş ve yolculuk: Homo erectus

Homo erectus, Afrika'dan çıkıp Asya'ya kadar yayılan ilk insan türüydü. Özenle yontulmuş taş aletler yaptı ve zamanla ateşi kullanmayı öğrendi. Ateş geceyi aydınlattı, yırtıcıları uzak tuttu ve yemeği pişirmeyi mümkün kıldı.

Homo sapiens: biz

Fas'ta Jebel Irhoud'da bulunan yaklaşık 300 bin yıllık fosiller, bilinen en eski Homo sapiens kalıntıları. Bu atalarımız sonraki on binlerce yıl içinde Afrika'dan bütün dünyaya yayıldı.

Göbeklitepe

Şanlıurfa yakınlarında avcı-toplayıcılar, dev T biçimli dikilitaşlarıyla bilinen en eski anıtsal yapılardan birini kurdu. Bu, tarımın ve köylerin hemen eşiğinde, Anadolu'da oldu.

Tarım başlıyor

Bereketli Hilal'de, Güneydoğu Anadolu dahil, insanlar buğday, arpa ve mercimek yetiştirmeye; koyun ve keçiyi evcilleştirmeye başladı. Siyez buğdayının ilk kez Karacadağ çevresinde evcilleştirildiği düşünülüyor. Yerleşik hayat, köyler ve sonra kentler doğdu.

İlk metal: bakır

İnsanlar doğada saf bulunan bakırı çok daha önce dövüyordu; yaklaşık 7.000 yıl önce bakırı cevherinden ısıyla ayırmayı (ergitmeyi) öğrendiler. Metal çağının ilk adımı buydu. Sonra bakıra kalay katılarak daha sert olan tunç yapıldı.

Yazı

Mezopotamya'da Sümerler kil tabletlere çivi yazısıyla yazmaya başladı. Bilgi artık insan ömründen uzun yaşayabiliyordu; tarih, yazıyla başlar.

Demir Çağı

Demiri cevherinden ergitmek bakırdan çok daha yüksek sıcaklık ve ustalık istiyordu. Anadolu, demir işçiliğinin bilinen en eski merkezlerinden biri; Hititler demiri MÖ 2. binyılda değerli bir maden olarak işliyordu. MÖ 1200'lerden sonra demir alet ve silahlar yaygınlaştı.

Çeliğin seri üretimi

Henry Bessemer, erimiş demire hava üfleyerek fazla karbonu yakan bir yöntemin patentini aldı. Çelik ucuzladı; demiryolları, köprüler, gökdelenler ve makineler mümkün oldu.

Atomun içi keşfediliyor

Ernest Rutherford, atomun kütlesinin neredeyse tamamının minicik bir çekirdekte toplandığını, geri kalanının büyük ölçüde boşluk olduğunu gösterdi. Protonların ve nötronların kuarklardan yapıldığı 1960'larda anlaşıldı.

Bugün: sen

Yaklaşık 7 × 10²⁷ atomdan, yani 7 milyar milyar milyar atomdan oluşuyorsun. Hidrojenin Büyük Patlama'dan; karbonun, oksijenin ve demirin yıldızlardan geliyor. Bu atomlar milyarlarca yılda kendini kopyalayan, düşünen ve şu anda bu cümleyi okuyan bir düzene girdi.