Canlıların ve cansızların ağacı

1. 🦠

   En az 3,5 milyar yıl önce

   Bütün canlıların ortak atası LUCA

   En başta, bakteriye benzeyen basit hücreler vardı. Bugün yaşayan her canlı onların soyundan geliyor: DNA'yı, proteinleri ve enerji üretme biçimini bütün canlılar onlardan miras aldı. Onlardan önce canlı yoktu; kendini kopyalayan moleküller ve kimya vardı.

   Burada ayrılan dallar

   • 🧫
     Bakteriler Bacteria

     Çekirdeksiz tek hücreliler. Yoğurdu mayalayanlar da, havaya ilk oksijeni veren siyanobakteriler de bu koldan.

   • 🌋
     Arkeler Archaea

     Bakteriye benzer ama ayrı bir soy; sıcak su kaynakları gibi aşırı ortamlarda da yaşarlar. Bugünkü görüşe göre karmaşık hücreler bu kolun içinden doğdu.

2. 🔬

   Yaklaşık 2 milyar yıl önce

   Çekirdekli hücreler Eukaryota

   Bir arke hücresi bir bakteriyi içine aldı; içerideki bakteri mitokondriye, yani hücrenin enerji santraline dönüştü. Bitkiler, mantarlar, hayvanlar ve sen bu tür hücrelerden yapılısın.

   Burada ayrılan dallar

   • 🌳
     Bitkiler Plantae

     Fotosentezle güneş ışığından besin yapar ve havaya oksijen verir. Kara bitkileri yaklaşık 470 milyon yıl önce ortaya çıktı.

   • 🍄
     Mantarlar Fungi

     Mayalar, küfler ve şapkalı mantarlar. Şaşırtıcı ama mantarlar bitkilerden çok hayvanlara yakın akrabadır.

3. 🐾

   Yaklaşık 600 milyon yıl önce

   Hayvanlar Animalia

   Başka canlıları yiyerek beslenen, çoğu hareket edebilen çok hücreliler.

   Burada ayrılan dallar

   • 🐙
     Omurgasızlar

     Böcekler, örümcekler, salyangozlar, ahtapotlar, denizanaları… Hayvan türlerinin büyük çoğunluğu omurgasızdır. Tek bir soy değil, omurgası olmayanların ortak adıdır.

4. 🐟

   Yaklaşık 520 milyon yıl önce

   Omurgalılar Vertebrata

   Omurgası ve kafatası olan hayvanlar. İlk omurgalılar çenesiz, küçük, balık benzeri canlılardı.

   Burada ayrılan dallar

   • 🐠
     Balıklar

     Köpekbalıkları, levrekler, somonlar… Omurgalı türlerinin yaklaşık yarısı hâlâ balıktır.

5. 🦎

   Yaklaşık 375 milyon yıl önce

   Dört ayaklılar Tetrapoda

   Yüzgeçleri bacağa dönüşen balıkların torunları; sudan karaya çıktılar.

   Burada ayrılan dallar

   • 🐸
     Amfibiler

     Kurbağalar ve semenderler. Yumurtalarını hâlâ suya bırakırlar.

6. 🥚

   Yaklaşık 310 milyon yıl önce

   Amniyotlar Amniota

   Karada kurumayan yumurtayı bulan hayvanlar. Soy burada ikiye ayrıldı: bir kol sürüngenlere ve dinozorlara, öbür kol memelilere ve sana gitti.

   Burada ayrılan dallar

   • 🦖
     Sürüngenler ve kuşlar Sauropsida

     Kertenkeleler, yılanlar, kaplumbağalar, timsahlar, dinozorlar ve dinozorların yaşayan torunları olan kuşlar.

     🐍 Kertenkeleler ve yılanlar🐢 Kaplumbağalar🐊 Timsahlar🦕 Dinozorlar → 🐦 Kuşlar
7. 🐁

   Yaklaşık 200 milyon yıl önce

   Memeliler Mammalia

   Kıllı, yavrusunu sütle besleyen hayvanlar. Dinozorlar çağında küçük ve büyük olasılıkla gececiydiler.

   Burada ayrılan dallar

   • 🐋
     Öbür memeliler

     Balinalar, yarasalar, kediler, atlar, fareler… 6.000'den fazla tür.

8. 🐒

   Yaklaşık 55 milyon yıl önce

   Primatlar Primates

   Tutunan elleri ve öne bakan gözleri olan, ağaçlarda yaşayan memeliler.

   Burada ayrılan dallar

   • 🐵
     Öbür primatlar

     Lemurlar, maymunlar ve jibonlar.

9. 🦍

   Yaklaşık 15–20 milyon yıl önce

   Büyük insansı maymunlar Hominidae

   Orangutanlar, goriller, şempanzeler, bonobolar ve insanlar. Kuyrukları yoktur, beyinleri büyüktür.

   Burada ayrılan dallar

   • 🦧
     Orangutanlar

     Asya'nın ormanlarında, ağaçlarda yaşar.

   • 🦍
     Goriller

     En iri primatlar.

   • 🐒
     Şempanzeler ve bonobolar

     En yakın yaşayan akrabalarımız; DNA dizilerimiz büyük ölçüde (yaklaşık %98–99) aynı. Yollarımız 6–7 milyon yıl önce ayrıldı.

10. 🔥

    Yaklaşık 2,8 milyon yıl önce

    İnsanlar Homo

    İki ayağı üstünde yürüyen, taş aletler yapan, zamanla ateşi kullanan insan türleri. Bir zamanlar aynı anda birkaç insan türü yaşıyordu.

    Burada ayrılan dallar

    • 🪨
      Homo erectus

      Afrika'dan çıkan ilk insan türü; soyu tükendi.

    • 🧔
      Neandertaller

      Avrupa ve Batı Asya'da yaşadılar, yaklaşık 40 bin yıl önce yok oldular. Afrika dışı kökenli insanların DNA'sının yaklaşık %1–2'si onlardan.

11. 🧍

    Yaklaşık 300 bin yıl önceden bugüne

    Homo sapiens: biz Homo sapiens

    Bugün yaşayan bütün insanlar bu tek türdeniz. Günlük dilde “insan” dediğimiz, Homo sapiens'tir.

    Sen neydin?

1. Üst âlemÇekirdekli hücrelilerEukaryotaHücrelerinde çekirdek var.
2. ÂlemHayvanlarAnimaliaBaşka canlıları yiyerek beslenir.
3. ŞubeKordalılarChordataSırt boyunca bir destek çubuğu (omurganın atası) var.
4. SınıfMemelilerMammaliaKıllı; yavrusunu sütle besler.
5. TakımPrimatlarPrimatesTutunan eller, öne bakan gözler.
6. FamilyaBüyük insansı maymunlarHominidaeKuyruksuz, büyük beyinli.
7. CinsİnsanlarHomoİki ayak üstünde yürüyen, alet yapan insan türleri.
8. TürBilge insan: senHomo sapiensLatincede “bilge insan”. Bugün yaşayan tek insan türü.

1. 💥

   13,8 milyar yıl önce

   Büyük Patlama: sıcak, yoğun enerji

   En başta evren son derece sıcak ve yoğundu; madde ile enerji arasındaki sınır bulanıktı. Evren genişleyip soğudukça parçacıklar belirdi.

   Burada ayrılan dallar

   • ✨
     Işık (fotonlar)

     Kütlesiz ışık parçacıkları. Büyük Patlama'nın ışığı bugün hâlâ her yönden mikrodalga olarak geliyor.

2. ⚛️

   İlk saniye

   Kuarklar ve elektronlar

   Maddenin bilinen en küçük yapı taşları. Bunlardan daha küçük bir şey olup olmadığını henüz bilmiyoruz.

   Ölçek

   Burada ayrılan dallar

   • ⚡
     Elektronlar

     Atomun dış kabuğu. Elektrik akımı, elektronların akışıdır.

3. 🔴

   Saniyenin milyonda biri sonra

   Proton ve nötronlar

   Üçer kuark birleşip proton ve nötronları oluşturdu; bunlar da birleşip atom çekirdeklerini yaptı.

4. ◎

   İlkleri 380 bin yıl sonra; ağırları yıldızlarda

   Atomlar: 118 element

   Çekirdeklerin çevresine elektronlar yerleşince atomlar oluştu. Bugün 118 element biliniyor; her birinin çekirdeğindeki proton sayısı farklı. Elementler dört aileye ayrılır.

   Burada ayrılan dallar

   • ⚙️
     Metaller

     Demir, bakır, altın, alüminyum, sodyum… Elementlerin yaklaşık beşte dördü.

     Demir nereden geldi?
   • 💨
     Ametaller

     Hidrojen, karbon, azot, oksijen, fosfor, kükürt, klor… Canlıların asıl malzemesi.

   • 💻
     Yarı metaller

     Silisyum, bor, germanyum… Bilgisayar çiplerinin temeli.

     Kumdan cam nasıl olur?
   • 🎈
     Soy gazlar

     Helyum, neon, argon… Neredeyse hiç tepkimeye girmez.

5. 🔗

   Bileşikler: atomlar birleşince

   Atomlar elektronlarını paylaşarak ya da alıp vererek birbirine bağlanır. Böylece sayısız yeni madde oluşur: su, tuz, kayalar, çelik, şeker…

   Burada ayrılan dallar

   • 💧
     Basit moleküller

     Su (H₂O), karbondioksit (CO₂), havadaki oksijen (O₂) ve azot (N₂).

     Su nereden geldi?
   • 🧂
     Tuzlar ve mineraller

     Sofra tuzu, kayaların çoğu, kemiklerdeki kalsiyum fosfat.

     Tuz nasıl oluştu?
   • 🏗️
     Alaşımlar

     Çelik (demir + karbon), tunç (bakır + kalay), pirinç (bakır + çinko).

     Çelik nasıl oldu?
   • 💎
     Ağ yapılı katılar

     Elmas ve kuvars: bütün atomları birbirine bağlı dev tek bir yapı.

     Elmas ile kurşun kalem ucu neden farklı?
6. 🧬

   Organik bileşikler: karbon zincirleri

   Karbon dört bağ kurabildiği için uzun zincirler ve halkalar oluşturur. Canlıların molekülleri de petrol de bu ailedendir.

   Burada ayrılan dallar

   • 🌿
     Yaşamın molekülleri

     Şekerler, yağlar, proteinler ve DNA. Canlıların ağacı buradan başlar.

7. 🛢️

   Milyonlarca yıl içinde

   Hidrokarbonlar: petrol ve doğal gaz

   Yalnız karbon ve hidrojenden oluşan moleküller. Denizdeki minik canlıların gömülüp ısınmasıyla petrol ve doğal gaz oluştu.

   Petrol dinozorlardan mı oluştu?

   Burada ayrılan dallar

   • 🔥
     Doğal gaz

     Çoğunlukla metan (CH₄); evleri ısıtır.

   • 🧴
     Plastikler

     Petrolden yapılan çok uzun zincirli moleküller.

8. ⛽

   Rafineride, bugün

   Benzin

   Petrolün rafineride ayrılan hafif kısmı: 4 ile 12 karbonlu yüzlerce hidrokarbonun karışımı. Arabada yanınca karbondioksit ve su buharına dönüşür.

   Benzin nereye gitti?

• ⚙️

  Metaller

  Elementlerin yaklaşık beşte dördü

  Nasıl bir şey?

  Parlaktır, elektriği ve ısıyı iyi iletir, dövülüp tel ve levha hâline getirilebilir. Dış elektronlarını kolayca bırakır; metalin içinde serbestçe dolaşan bu elektronlar elektriği taşır.

  Örnekler

  Demir, bakır, altın, alüminyum, sodyum, kalsiyum

  Nasıl oluştu?

  Demire kadar olanlar çoğunlukla büyük yıldızların içinde; daha ağırlarının çoğu süpernovalarda ve nötron yıldızı çarpışmalarında oluştu.

• 💨

  Ametaller

  Yalnızca bir avuç element

  Nasıl bir şey?

  Çoğu gaz (oksijen, azot) ya da kırılgan katıdır (kükürt, fosfor). Elektriği iyi iletmez; karbonun grafit hâli bunun istisnasıdır. Elektron almaya ya da paylaşmaya yatkındır.

  Örnekler

  Hidrojen, karbon, azot, oksijen, fosfor, kükürt, klor, iyot

  Nasıl oluştu?

  Hidrojen Büyük Patlama'dan; karbon, azot ve oksijen yıldızların içinden. Bedeninin büyük kısmı bu ailedendir.

• 💻

  Yarı metaller

  Altı element: B, Si, Ge, As, Sb, Te

  Nasıl bir şey?

  Bazı özellikleri metale, bazıları ametale benzer. Silisyum elektriği koşula göre iletir; bu yüzden bilgisayar ve telefon çiplerinin temelidir.

  Örnekler

  Bor, silisyum, germanyum, arsenik, antimon, tellür

  Nasıl oluştu?

  Çoğu büyük yıldızlarda ve süpernovalarda; bor ise uzayda kozmik ışınların daha ağır atomları parçalamasıyla oluşur.

• 🎈

  Soy gazlar

  Yedi element: He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn, Og

  Nasıl bir şey?

  Dış elektron kabukları dolu olduğu için neredeyse hiç tepkimeye girmez. Renksiz ve kokusuz gazlardır; neon tabelalar bu yüzden parlak ama güvenlidir.

  Örnekler

  Helyum, neon, argon, kripton, ksenon, radon

  Nasıl oluştu?

  Helyumun çoğu Büyük Patlama'dan, neon yıldızlardan. Havadaki argonun çoğu ise yer kabuğundaki radyoaktif potasyumun bozunmasından geliyor.

57–71 ve 89–103 numaralı elementler tablonun altındaki iki satırda. En ağır elementler yalnız laboratuvarda, birkaç atom olarak üretildi; özellikleri tam bilinmiyor.