Prizdeki elektrik nereden geliyor, kullanınca nereye gidiyor?

Sayılarla

• ≈ 8 cm/saatelektronların telde ilerleme hızı (1 A, 2 mm bakır tel)

Beş durakta

1. 1

   Atomları nerede doğdu?

   Elektriği taşıyan elektronlar zaten tellerin bakır atomlarının içindedir; santralden evine elektron gelmez. Elektronlar evrenin ilk saniyesinden beri vardır. Değişen, onlara itki veren enerjinin kaynağıdır.

2. 2

   Doğa onu nasıl hazırladı?

   Bu enerjinin çoğu bir yoldan Güneş'ten gelir: güneş panelleri ışığı doğrudan, rüzgâr türbinleri Güneş'in ısıttığı havanın hareketini, barajlar ise Güneş'in buharlaştırıp yükseklere yağdırdığı suyu kullanır. Kömür ve doğal gaz da milyonlarca yıl önce bitkilerin ve planktonun yakaladığı güneş enerjisidir. Nükleer santrallerdeki uranyum ölen yıldızlarda ve nötron yıldızı çarpışmalarında oluştu; jeotermal santraller Dünya'nın iç ısısını kullanır.

3. 3

   İnsan ne yaptı?

   Santrallerin çoğunda bir türbin döndürülür: buhar, su ya da rüzgâr türbini çevirir, türbin de bir jeneratörü döndürür. Jeneratörde mıknatıslar ile tel sargılar birbirine göre döner ve değişen manyetik alan tellerdeki elektronları iter; buna elektromanyetik indüksiyon denir. Güneş panelleri ise ışığın elektronları doğrudan harekete geçirmesini kullanır. Elektrik, yüksek gerilim hatlarıyla şehirlere taşınır.

4. 4

   Kullanınca ne oluyor?

   Lambayı açtığında enerji tellerde çok hızlı yayılır, ama elektronların kendisi çok yavaş ilerler: 2 milimetre kalınlığında bir bakır telde 1 amperlik akımda saatte yaklaşık 8 santimetre. Evdeki alternatif akımda elektronlar ileri geri sallanır. Enerji lambada ışığa, şarj aletinde pildeki kimyasal enerjiye, motorda harekete dönüşür.

5. 5

   Sonra nereye gidiyor?

   Kullandığımız elektrik enerjisinin neredeyse tamamı sonunda ısıya dönüşür: lambanın ışığı duvarlara çarpıp onları ısıtır, telefonun işlemcisi ısınır. Bu ısı havaya, oradan da kızılötesi ışınım olarak uzaya yayılır. Enerji yok olmaz, ama bir daha kullanılamayacak kadar dağılır.