Pamuklu tişört nereden geldi, eskiyince nereye gider?

Sayılarla

• ≈ %90pamuk lifindeki selüloz
• M.Ö. 6. binyılbilinen en eski pamuk ipliği

Beş durakta

1. 1

   Atomları nerede doğdu?

   Selülozun yapı taşı C₆H₁₀O₅: karbon, hidrojen ve oksijen. Hidrojen Büyük Patlama'dan, karbon ve oksijen yıldızlardan geliyor. Tişörtünün atomları, ekmeğin ve şekerin atomlarıyla aynı kökenden.

2. 2

   Doğa onu nasıl hazırladı?

   Pamuk bitkisi fotosentezle glikoz yapar ve binlerce glikozu uzun zincirler hâlinde birbirine bağlayarak selüloz üretir. Tohumların çevresinde büyüyen beyaz lifler bu selülozdan yapılmıştır; doğada tohumların dağılmasına yardım ederler.

3. 3

   İnsan ne yaptı?

   Bilinen en eski pamuk ipliği, Pakistan'daki Mehrgarh'ta, M.Ö. 6. binyıldan kalma bakır boncukların içinde korunmuş olarak bulundu. Bugün pamuk toplanır, çırçır makinesinde lifler çekirdeklerden ayrılır, iplik olarak eğrilir, örülüp kumaş yapılır, boyanır ve dikilir. Pamuk, giysilerde en çok kullanılan doğal liftir.

4. 4

   Kullanınca ne oluyor?

   Pamuk nemi iyi çeker, bu yüzden teri emer. Giyip yıkadıkça lifler yavaş yavaş aşınır ve yıkamada çok küçük lif parçaları suya karışır.

5. 5

   Sonra nereye gidiyor?

   Eskiyen tişört ikinci el olarak giyilebilir, bez olabilir ya da lifleri ayrılıp yeniden iplik yapılabilir. Toprakta mantar ve bakteriler selülozu parçalar ve karbonu karbondioksit olarak havaya döner. Havasız çöp alanlarında ise çürürken metan da çıkar; metan güçlü bir sera gazıdır.